Yüksək qan təzyiqi – Arterial hipertoniya

Arterial hipertoniya çox geniş yayılmış bir xəstəlikdir.

Arterial hipertoniya dedikdə, yəni qan təzyiqinin yüksəlməsi nəzərdə tutulur.

Ortalama böyüklərin 30-40 faizində bu xəstəliyə rast gəlinir. Dünyada ən çox ölümə və əlilliyə səbəb olan xəstəliklər sırasındadır. Bu xəstəlik təqribən ildə 10 milyon insanın ölümünə səbəb olur.

Birincili hipertoniya

Arterial hipertoniya birincili və ikinci olur.

Birincili arterial hipertoniya – “essensial hipertoniya” və yaxud da “hipertoniya xəstəliyi” də deyirlər. Təqribən alterial hipertoniyalı xəstələrin 90 faizində birincili hipertoniya, yəni hipertoniya xəstəliyi olur.

Birincili hipertoniya dedikdə nə başa düşürük? Yəni bunu törədən hansısa bir xəstəlik yoxdur. Bu özü bir xəstəlikdir.

Ancaq buna baxmayaraq, onun yaranmasına şərait yaradan faktorlar var. Bu faktorlar hansılardır? İrsiyyət – yəni kimin irsiyyətində arterial hipertoniya varsa da, onun bu xəstəliyə tutulma ehtimalı, riski daha çoxdur. Köklük – yəni artıq çəki. Sonra düzgün qidalanmamaq, siqaret çəkmək, duz istifadəsi, streslər bu xəstəliyə şərait yaradır.

İkincili hipertoniya

İkincili hipertoniya dedikdə isə, bu daha çox cavan yaşlarda rastımıza çıxır. Bu xəstəliyi törədən hansısa bir xəstəlik var. Bu, adətən, ya böyrək xəstəliyi olur, ya böyrəküstü vəzinin xəstəlikləri olur, qalxanvari vəzinin xəstəliklərində, kəllə-beyin travmalarından sonra, anadangəlmə bəzi ürək qüsurlarında, bəzi dərman preparatlarının qəbulu, yuxu apnoesi deyilən bir hal var, bu hallarda ikincili hipertoniyaya biz rast gəlirik.

Dediyim kimi, daha çox cavan yaşlarda biz bunu və yaxud da rezistiv hipertoniya deyirik. Bir neçə dərmanla əgər təzyiq düşmürsə, biz bu ikincili hipertoniyadan şübhələnib bunu daha çox araşdırıb axtarırıq səbəbini.

Arterial hipertoniyanın əlamətləri nələrdir?

Bu xəstəlik 50 faizdən çoxunda insanların, yəni arterial hipertoniyası olanların yarısından çoxunda heç bir əlamət olmur. Ona görə də bunu çox vaxt “səssiz qatil” də adlandırırlar. Ancaq əlamətlər olursa da, bu çox vaxt baş ağrısından, çox vaxt ənsə nahiyyəsində olan ağrılarla, döş qəfəsində, ürək nayihəsində olan sıxıntı, ağrı hissiyatından ürək döyünmə, qulaqlarda küy, səs, belə bir əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Ancaq bunu yenə də qeyd etmək istəyirəm ki, əksər insanlarda, yəni təzyiqi olan əksər insanlarda, yəni 50 faizindən çoxunda bu əlamətlər olmur. Ona görə də mütəmadi, xüsusən də, kimin irsiyyətində müəyyən yaşdan sonra kök insanlarda, diabeti olanlarda təzyiqi ölçdürmələri məsləhət olur ki, yalnız o halda bilə bilərlər ki, onların hipertoniyası var.

Yüksək təzyiq diaqnozu necə qoyulur?

Necə diaqnoz qoymaq olar? Bu çox sadədir. Adi təzyiq ölçən cihazlarla, ancaq bazudan ölçülən cihazlarla bir 5 dəqiqə dincəldikdən sonra, rahatlandıqdan sonra, qida qəbulundan, çay qəbulundan, kofe qəbulundan, siqaret çəkmədən ən az yarım saat keçməlidir, ondan sonra təzyiqi ölçüb… Bir-iki dəqiqə fasilə ilə bir neçə dəfə, adətən, 3 dəfə ölçmək məsləhət görülür.

Birinci dəfə hər 2 qoldan ölçmək məsləhətdir. Əgər bu qollarda fərqlər çoxdursa, gələcəkdə yüksək olan qoldan ölçmək daha məsləhətdir.

Arterial hipertoniyanın ağırlaşmaları

Arterial hipertoniya qorxulu bir xəstəlikdirmi?

Bəli, qorxuludur. Qorxulusu ondan ibarətdir ki, çox vaxt xəstələr özləri bunu bilmirlər, təzyiqlərinin yüksək olmağını, artıq gec dönəmdə həkimə müraciət edirlər, ağırlaşmalarla müraciət edirlər.

Bu hansı ağırlaşmalar ola bilər? Uzun illər təzyiqə məruz qalan damarlar, orqanlarda dəyişikliklər gedir və nəticədə ürək damar xəstəliklərinə tutulma riski bu insanlarda bir neçə dəfə, qat-qat artır. İnfarktla, ürək çatışmazlığı ilə, aritmiyalarla bunlar müraciət edə bilərlər. Yəni bu fəsadlara gətirib çıxarır.

Onlar başqa insult, həm işemik insult, həm hemorogik insult riski bu xəstələrdə qat-qat yüksək olur.

Sonra, görmə qabiliyyətinin pozulması korluğa qədər gətirib çıxara bilər.

Böyrək funksiyasının pozulması, hətta bəzən xəstələr artıq dializ mərhələsində, terminal mərhələdə belə müraciət edirlər. Sonra ayaq damarlarında problemlərlə müraciət edə bilərlər. Bunlar hamısı təzyiqin fəsadlarıdır.

Bu fəsadların olmaması üçün vaxtında təzyiqi aşkarlamaq, əgər ən azı 2 ölçmədən müxtəlif günlərdə təzyiq 140/90-dan, amma evdə ölçmədə 135/85-dən yuxarı rəqəmlərdə olursa da, mütləq həkimə müraciət eləməlidir və ona müalicə təyin olunmalıdır.

Yüksək təzyiqin təbii yolla müalicəsi

Dərmanla və dərmansız müalicə var. Dərmansız nədir? Həyat tərzini dəyişdirməliyik. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, kök insanlarda, siqaret çəkənlərdə, çox duz qəbul edənlərdə, hərəkətsiz insanlarda, kimin diabeti var onlarda rastgəlmə tezliyi çoxdur, ona görə də onlar ciddi kontrol etməlidirlər. Duzu azaltmalıdırlar, çəkini azaltmalıdırlar, diabetə ciddi nəzarət etməlidirlər, siqareti atmalıdırlar, stresdən maksimum uzaq durmaq…

Az bir hallarda, əgər təzyiq çox da yüksək deyilsə də, bu yalnız bu dərmansız, bu vasitələrlə, yəni sağlam həyat tərzini əməl eləməklə biz təzyiqi normal səviyyələrə qaytara bilirik.

Ancaq əksər hallarda bu dediklərimlə bərabər biz dərman da başlamış oluruq. Dərmanları da yalnız həkim təyin etməlidir. Çünki biz dərmanı təyin etdikdə yanaşı xəstəlikləri, yaşı, cinsi, hamısını nəzərə alırıq. Ona görə də həkim təyin etməlidir. Yoxsa “Qonşu, qohum bu dərmanı qəbul edir, mən də qəbul edim” olmaz. Bu, fəsadlara gətirib çıxara bilər.

Və dərmanı qəbul etdikdə mütəmadi bir neçə gün səhər, axşam təzyiqi ölçüb həkimə məlumat verilməlidir. Lazım gəlsə, dərmanın dozasını artırılıb, azaldılıb, əlavə dərmanlar əlavə oluna bilər.

Ürək xəstəsi koronavirusa yoluxarsa?

Bir çox ürək-damar sistemi xəstəlikləri vardır ki, bunlarda bu virus infeksiyası daha ağır gedişli olur. Bunlara aiddir ürək çatışmazlığı, sianotik anadangəlmə ürək qüsurları, infarkt keçirmiş, stent implantasiya olunmuş və açıq ürək əməliyyatı dediyimiz “Aorta-koronar şuntlama” əməliyyatı icra olunmuş xəstələr.

Bəzən pasientlər soruşur ki, “Doktor, bu koronavirusa yoluxduqdan sonra miokard infarktı və yaxud da aritmiyalar olurmu, doğrudurmu?”

Bəli, doğrudur. Pandemiya başladığı dövrdən istər dünya, istərsə də öz ölkəmizdə tədqiqatlara əsaslanaraq qeyd etmək istəyirəm ki, virus infeksiyası dövründə və ya sağaldıqdan sonra miokard infaktı və aritmiyalar, yəni ritm pozuntuları müşahidə olunur. Digər infeksiyalarda olduğu kimi, eləcə də bu virus infeksiyasında orqanizmdə iltihabi dəyişikliklər baş verir. Bu itihabi dəyişikliklər ürəyi qidalandıran damarlarımızda və yaxud da digər damarlarımızda Aterosklerotik plak dediyimiz xolesterin düyünləri olur, onların rüptürü, yəni yırtılmasına səbəb olur. Bu da öz növbəsində bu hallara gətirib çıxardır. Ona görə də xüsusən, evdə müalicə alan xəstələr, əgər sinədə bir yanma, göynəmə, xüsusən də, sol qola, sol kürəyə verən yanma, göynəmələr və yaxud da sinədə çarpıntı, döyüntü, ritm yüksəlməsi kimi hallarda mütləq kardioloq baxışı və yaxud da xəstəxanalara müraciət etməlidirlər.

Bundan başqa şəkərli diabet və arterial hipertoniya, yəni yüksək qan təzyiqi olan xəstələr də risk qrupu altındadır. Və bu xəstələrə tövsiyə olunur ki, infeksiyaya yoluxmamışdan öncə istifadə elədikləri dərmanları əksiltmədən qəbul etməyə davam etməlidirlər.

Açıq ürək əməliyyatı icra olunmuş xəstələr istifadə elədiyi qan durulaşdırıcılarıdır, xolesterin əleyhinə olan dərmanlardır, əgər şəkərli diabeti varsa, təzyiqi varsa, dərmanlarına davam etməlidirlər.

Bu virusun ən xoşagəlməz ağırlaşmalarından biri ürəyin iltihabı xəstəliyi dediyimiz miokardid xəstəliyidir. Nəyə görə xoşa gəlməz deyirəm, çünki bu xəstələr daha ağır gedişli olur. Ona görə də bu xəstələri vaxtında aşkar etmək, diaqnozun erkən qoyulması və müalicəyə erkən dövrdə başlanması daha yüngül gedişli olur bu xəstələr üçün. Və bəzən bu xəstələrdə hətta ürək çatışmazlığına belə gətirib çıxardır.

Xəstəliyin digər ağır gedişli formalarında biri də tromb əmələ gəlməsidir. Və təəssüflər olsun ki, ölkəmizdə bir çox xəstələr həkim göstərişi olmadan qan durulaşdırıcı dediyimiz antiaqreqantlar və antikoaqulyantlar qəbul edirlər. Bu da yolverilməzdir. Çünki bu, əlavə olaraq qanaxma riskini artırır xəstələrdə.

Ümumiyyətlə, istər ürək damar sistemi xəstəsi olsun və ya olmasın xəstəliyə yoluxma riski hamı üçün eynidir. Ona görə də mənim tövsiyəm xəstələrə, ilk növbədə xəstə insanlardan uzaq olmaq, gigiyenik qaydalara ciddi əməl etmək, ictimai yerlərdə ara məsafəsi və xüsusən də maska istifadəsi mütləq vacibdir.

Spina bifida – onurğa beynin anadangəlmə inkişaf qüsurudur

Spina bifida – onurğa beynin anadangəlmə inkişaf qüsurudur.

Müxtəlif növ amillərin təsirindən onurğa beynin düzgün inkişaf etməməsi və onurğa beyni əhatə edən sümüklərin də əmələ gəlməməsi nəticəsində əmələ gələn bir problemidir.

Spina bifida onurğamızın hər nahiyəsində əmələ gələ bilir. Yəni onurğa sütununun, həmçinin onurğa beyninin boyun, döş, bel nahiyələri var, bu nahiyənin hər birində əmələ gələ bilir. Amma bizim ən çox gördüyümüz nahiyə bel nahiyəsində əmələ gələn Spina bifidadır.

Spina bifidaların əmələ gəlməsi bətndaxili dönəmdə baş verir. Ümumiyyətlə, onurğa beynin inkişafı bətndaxili dönəmdə yumurta hüceyrə mayalanmasının ilk bir ayında, 27-29-cu günlərdə onurğa beyninin inkişafı tamamlanır. İlk bir ayda olan hər hansı bir problem nəticəsində onurğa beynində körpələrdə Spina bifida əmələ gələ bilir.

Spina bifida sözü özü “haçalanmış onurğa” deməkdir. Onurğa sütunun arxasında gördüyümüz bu sümük çıxıntıları Spina bifidalı uşaqlarda bu çıxıntılar inkişaf eləmir, əmələ gəlmir.

Normalda bətndaxili inkişaf dönəmində onurğa beyni gördüyünüz bu ilik, “ilik” deyilir el arasında, onurğa beyni əmələ gəlir və onun üzərini sümük çıxıntıları qövsvari birləşərək üzərini örtür.

Amma bətndaxili dönəmdə hər hansı bir zərərli amilin təsirindən və ya hər hansı bir genetik xəstəlik nəticəsində bu sümük inkişaf etmədiyinə görə qövsvari bağlantı əmələ gəlmir və bu nahiyə açıq qalır.

Bununla yanaşı sümüklərin üzərini örtən dəri də açıq qaldığı üçün kisə şəkildə genişlənmələr əmələ gəlir uşaqların belində.

Spina bifidanın ağırlıq dərəcəsinə görə növləri

Bu kisə şəkilindəki genişləmələrin də özünün də əmələ gəlmə dərəcəsinə görə, yəni ağırlıq dərəcəsinə görə də müxtəlif növləri var. Bunlar ya tamamən dəri şəklində kisələr əmələ gələ bilir və yaxud da ki, dəri tamlığı olmadan kisə pərdə şəklində, zar şəklində bir görüntü əmələ gələ bilir.

Bunların içərisində həm sinir elementləri, yəni onurğa beynin öz hissələri və ondan çıxan sinirlər ola bilir, həmçinin də ətrafı onurğa beyini mayesindən dolu, su dolu kisələr olur.

Ağırlıq dərəcəsi inkişaf qüsurunun dərəcəsinə görə dəyişir.

Açıq və qapalı Spina bifida

Spina bifidanın açıq və qapalı formaları var.

Açıq formalarda dəri tam onurğa olur və zar şəklində, pərdə şəklində olur uşaqların dərisi.

Qapalı formada isə tamamən qapalı olur. Yəni dəri tam olur, amma içəridəki problem, yəni sümük və onurğa beyin problemləri olmuş olur.

Myelomeningosel və Meningosel

Bundan başqa kisənin içərisində sinir elementlərin olmasına görə də Spina bifidanın növləri var ki, bunları biz Myelomeningosel, Meningosel deyə ayırırıq.

Myelomeningosel dediyimiz kisənin içərisində sinir elementi var.

“Meningosel”də isə kisənin içərisində sadəcə su var, yəni onurğa beyni mayesi var, amma sinir elementləri yoxdur. Yəni ən yüngül formada budur. Çünki sinir zatən qorunmuş olur, sadəcə onurğa beyni ətrafındaki kisənin özündə, yəni zarın, pərdənin özündə və sümüklərdə problem olur.

Spina bifida diaqnozu necə qoyulur?

Ümumiyyətlə, Spina bifida normal doğulan uşaqların, yəni 1000 doğuşdan 1-2-sində rast gəlinən bir problemdir və müxtəlif aralıq dərəcəsinə görə də xəstədə müxtəlif növ əlamətlərə səbəb olurlar.

Əmələ gəlməsi çox erkən dönəmlərə təsadüf etdiyinə görə, yəni ilk 27-29-cu günə təsadüf edir hamiləlik başlanğıcının, adətən, analar hamiləlik olduğunu bildiyi anda artıq bu problem yaşanmış olur. Artıq hamiləliyini bilən qadında o körpəsində əmələ gəlmiş olur. Yəni bunu öncədən aşkarlamaq mümkün deyil. Dolayısı ilə, diaqnostikası da bətndaxili dönəmdə aşkarlanır. Hamiləlik zamanı olunan müxtəlif ultrasəs müayinəsi zamanı, döl onurğasında olan sümük düzülüşünün arxa çıxıntılarının olmaması və yaxud beldə hər hansı bir kisə şəkilli genişliyin görülməsi nəticəsində Spina bifida diaqnozu qoyula bilir.

Şübhəli hallarda isə, bətndaxili dönəmdə hamilə qadına MRT eliyərək daha dəqiq diaqnostikasını aparmaq mümkündür.

Doğuşdan sonra isə, yenə də əgər çox ağır deyilsə, problem, yəni çox bəlli deyilsə, üzəri qapalıdırsa, belə bir uşaqlar bizə müraciət edəndə də MRT ilə sinirlərin vəziyyətini görmək üçün, onurğa beynin vəziyyətini görmək üçün və Spina bifidanın hansı növünün olduğunu anlamaq üçün biz özümüz də uşaqlara MRT etdirərək bu xəstəliyin diaqnozunu qoymuş oluruq.

Spina bifidanın əlamətləri nələrdir?

Növündən asılı olaraq, sinirin zədələnmə dərəcəsindən asılı olaraq çox fərqli əlamətlərə səbəb olur. Həmçinin yerindən asılı olaraq… Beldə ola bilir, kürək nahiyəsində ola bilir, boyunda ola bilir. Və bu nahiyələrin olması yerinə görə də müxtəlif növ əlamətlərlə özünü biruzə verir.

Biz ən çox beldə gördüyümüzə görə, bel nahiyəsində olan Spina bifidalar yüngül formaları heç bir əlamət verməyə bilir. Sadəcə beldə şişkinliklə gəlir uşaqlar bizə. Bu uşaqlar həm normal yeriyə bilir, normal ayaq hərəkətləri olur.. Həm də sidik və nəcisində heç bir problem olmur.

Daha ağır formalarda isə sinir zədələnərsə əgər, bu uşaqlarda həm ayaq hərəkətlərində problem olur, yəni ayaqları işləmir, həmçinin də sidik və nəcisdə problemlər olur. Yəni bu uşaqlar gələcəkdə sidik və nəcis kontrolları olmur. Spina bifidanın ən ağır forması bunlardır.

Digər hallarda isə daha yüngül formalarda və ya ağır hallarda əməliyyatla aradan qaldırırıq bu kisələri.

Əməliyyat nəticəsində həm kisəni aradan qaldırırıq, kosmetik olaraq görülən o şişkinlik aradan qaldırılır. Həm sinirləri öz kisəsinə qoyaraq onurğa beyin kisəsi bərpa olunur, həmçinin də dəridə olan əlavə o çıxıntılar aradan qaldırılaraq dəri tamlığı bərpa olunur.

Yüngül formalarda biz sadəcə dəri tamlığını bərpa edib, oradakı onurğa beyin kisəsini bağlayırıq və tamlığını bərpa edirik.

Dermal Sinus

Bir də bu Spina bifidanın bəzi növləri var ki, burada biz, “dermal sinus” dediyimiz Dəridən xüsusi bir kanal vasitəsi ilə onurğa beynin öz pərdəsi arasında bir kanal əmələ gəlmiş olur ki, burdan da onurğa mayesi çölə doğru, yəni dəridən xaricə axmağa başlayır və bu uşaqlar doğuşda bizə bellərində qəmzə şəkilli, yəni çuxurluqlarla gəlirlər. Bu nahiyədə də valideyinlər bizə “su gəlir” deyirlər, “şəffaf su” və ya “sarımtıl su gəlir”.

Bunlar çox vacibdir bizim üçün və çox təhlükəli hallardır. Belə ki, oradan gələn su onurğa beynin mayesi olduğuna görə, dolayısı ilə, bu dəlikdən içəri doğru, birbaşa onurğa beyninə infeksiya keçmək riski var, ciddi meningit riski daşıyır belə uşaqlar.

Dolayısı ilə, biz bunu gördüyümüz anda təcili əməliyyat edib, aradaki bağlantını ləğv edirik, aradakı kanalı aradan qaldırmış oluruq, həm də onurğa beynin pərdəsinin tamlığın bərpa edirik ki, bu da uşaqların gələcəkdə hər hansı bir meningit keçirməsinin, hər hansı bir fəsadlarların, ifliclərin əmələ gəlməsinin qarşısını almış oluruq.

Gərgin onurğa beyni sindromu

Qapalı Spina bifidaların növlərindən biri də dərialtı yağ lipomalar dediyimiz, dərialtı yağların şişkinliyidir ki, beldə də bu şişkinlik kisə şəkildə lipoma əmələ gəlir. Və bu lipomalar adətən onurğa beyni ilə əlaqədar olurlar və yenə də zardan onurğa beyninə və onun sinirinə doğru bağlantılar olur ki, bunları da biz əməliyyat edərək həm o lipomanı, həm də onurğa beyni arasında o bağlantını aradan qaldırırıq.

Bunlar nə üçün vacibdir?

Sadəcə kosmetik olaraq görüntünü pozmur yəni, bundan başqa onlar onurğa beyninə girdiyinə görə onurğa beynində yapışıqlar əmələ gətirir ki, bunlar da özünü “Gərgin onurğa beyni sindromu” dediyimiz sindromla özünü biruzə verir ki, belə uşaqlar gələcəkdə boy atarkən onurğa beyinləri yapışıq olduğuna görə uşaqların normal boy atmasının qarşısını alır və uşaqlarda belində əyriliklər, daha çox skalioz əmələ gətirirlər.

Dolayısı ilə, belində şişkinlik olan uşaqlarda zamanında aşkarlayıb, zamanında diaqnostikasını aparmaq və daha erkən zamanda, yəni 1 ay, 2 ay, bəzən 6 ayına qədər əməliyyat eləməyə çalışırıq ki, hər hansı bir ola biləcək fəsadların qarşısı zamanında alınmış olsun.

Spina bifidanın müalicəsi cərrahiyyə ilədir

Spina bifidaların, demək olar ki, hamısının müalicəsi cərrahiyyə yollardır.

Biz cərrahi olaraq həm kosmetik olaraq dəridə ki o şişkinliyi, kisəni aradan qaldırmış oluruq, həmçinin də onurğa beyni sərbəstləşdirərək gərginliyi aradan qaldırıq. Əlavə olaraq onurğa beyin kisəsini bərpa etmiş oluruq ki, onun su dövranı normal şəkildə davam eləsin, həmçinin dəri tamlığını bərpa edərək uşaqlarda gələcəkdə ola biləcək hər hansı bir infeksiyanın və ya meningitin qarşısını almış oluruq.

Spina bifidanın profilaktikası

Spina bifidanın hal-hazırda məlum olan qarşısını ala biləcəyimiz, profilaktikasında istifadə edə biləcəyimiz tək səbəbi fol turşusu yetməzliyidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyəsidir ki, hamilək planlayan qadınlar 3 ay öncədən fol turşusu almağı başlamalıdırlar ki, Spina bifidalı uşaqların doğumasının qarşısını çox ciddi şəkildə azaltmış ola bilərik.

Qan azlığı – səbəbləri, əlamətləri, müalicəsi

Qan azlığı, ümumiyyətlə, cəmiyyətdə çox sıx görülən problemdən biridir və önəmli sağlamlıq problemi olaraq qarşımıza çıxmaqdadır. Yəni, mən özüm hematoloq olaraq da çox qan azlığı olan xəstə ilə qarşılaşıram. Təbii ki, digər ixtisas sahibi olan həkim yoldaşlarımız da çox sıx qarşılaşırlar.

Qan azlığının yaranma səbəbləri

Burada, təbii ki, əsas məlumatlandırıcı olması üçün deyə bilərəm ki, 3 əsas səbəbi var qan azlığının. Bizim qan yaradan orqanımız sümük iliyidir.

1. Sümük iliyi problemləri.
2. İkincisi, bu sümük iliyinin qan yaratması üçün bəlli-başlı xam maddələrə, deyək ki, qida maddələrinə ehtiyacı var. Bunların azlığı, çatışmazlığı.
3. Üçüncüsü isə daha çox qanın normal ömrünü yaşaya bilməyib, normal ömrünün qısalması, parçalanmasıdır ki, bunlar, bu 3 təməl səbəb qan azlığına səbəb ola bilir.

Aşpaz, inqridiyentlər, təlabat

Bunu da, adətən, mən belə açıqlayıram: Bir aşpazın yemək bişirməsi üçün ona lazımlı maddələri verməlisiniz ki, doğru-düzgün yemək ortaya çıxsın.

Bu da təbii ki, işin bir tərəfində o lazımlı qida maddələri, ikinci tərəfində aşpaz – bizim sümük iliyi olaraq dəyərləndirə bilərik ki, yəni bir növ aşpazın özündən qaynaqlanan səbəblər… Məsələn, əlində problem ola bilər, qoxu yaxşı almaya bilər… Bunlar əks oluna bilər yaxşı bir qidanın ortaya çıxmasındakı problemlərə.

Və ya deyək ki, çalışdığı restoran çox tələb görür, o gün çox doludur, çatdıra bilmir. Yəni, qanın və ya istehsal olunan qidanın, yeməyin parçalanması var. Çox tez sərf olunur bu.

Yəni, bu 3 təməl səbəbdir qan azlığı səbəbləri.

Xam maddə çatışmazlığı

Bunlardan ən sıx gördüyümüz, xüsusilə, o ilk səbəb, yəni, qanın yaradılması üçün xam maddə dediyimiz, bunlar əsas dəmir, B12 vitamini və fol turşusudur. Bunların əsas çatışmazlıqları sıx olaraq qan azlığına səbəb olmaqdadır.

Dəmir çatışmazlığı əsas səbəbdir

Dəmir çatışmazlığı yenə ümumi qan azlığı tablosunun içində çox ciddi faizlə yer tutmaqdadır. Dəmir çatışmazlığı ilə xüsusilə, qadın xəstələrimiz çox sıx-sıx müraciət etməkdədirlər. Əsas da qadın xəstələrlə birlikdə təbii yetkinlik dövründəki uşaqlarda və hamilə qadınlarda sıx görülməkdədir. Bunun da əsas səbəbi uşaq və ya hamilə qadınlarda ehtiyacın artmasından ötrüdür.

Uşaqlarda, bəlkə, düzgün qidalanmamanın və ya böyümə çağının verdiyi yüksək təlabata yetişməməsi bir səbəb olaraq qarşımıza çıxa bilir.

Qadınlarda isə, xüsusilə də, aybaşı olan qadınlarda menapauza öncəsi periodda, təbii ki, aylıq, periodik itki, qan itkisinin səbəbi olaraq dəmir çatışmazlığı ortaya çıxmaqdadır.

Qan azlığı xəstəlik deyil

Qan azlığı dediyimiz zaman unutmamalı olduğumuz ən önəmli nöqtə bunun bir xəstəlik olmadığıdır. Qan azlığı bir xəstəlik deyil, bu bir əlamətdir, bir işarətdir. Altda yatan xəstəlik mütləq ayırd edilməlidir və ona görə bir müalicə yazılmalıdır.

Qan azlığının əlamətləri

Qan azlığı, adətən, xəstələrdə halsızlıq, yorğunluq, “efor dispneyası” dediyimiz hərəkətlə ortaya çıxan nəfəs darlığı, əvvəllər çox daha rahatlıqla edə bildiyi hərəkətləri artıq edə bilməməsi və məsələn, 2 mərtəbə çox rahatlıqla çıxa bilərkən artıq bunda çətinlik çəkməsi kimi səbəblər. Bununla birlikdə, xüsusilə, qadınlarda sıx görülən saç və dırnaqlarda asan qırılmalar, saç tökülməsi, yuxuya meyillilik və ya eyni zamanda yuxusuzluq kimi problemlər.

“Torpağın iyi çox xoşuma gəlir”

Çox maraqlı şikayətlərdən biri də odur ki, dəmir çatışmazlığı olan xəstələrdə torpaq və ya buz kimi maddələri yemə istəyi olur. Məsələn, kim ki deyirsə, “Torpağın iyi çox xoşuma gəlir”, o insanda baxılmalıdır ki, bəlkə dəmir çatışmazlığı var?

Daha bu gün gördüyüm bir xəstədə, məsələn, toz yemək istəyi olduğundan bəhs etdi. Yəni, “Həmişə əşyaların üstündəkini təmizləyib onu yemək istəyirəm” deyir. Bu çox önəmli bir bizə, həkimə də xəbərdarlıq edən işarətlərdən, əlamətlərdən biridir xəstələrdə.

Bu kimi şikayətlər onlar üçün alarm edici, xəbərdar edici olmalıdır ki, “Məndə qan azlığı ola bilər” və buna görə müvafiq həkimə müraciət etsinlər.

Qadınlarda saç tökülməsinin səbəbləri

Qadınlarda saç tökülməsinin səbəbləri çoxdur, müxtəlifdir. Ən çox hormonal səbəblər, vitamin, mineral çatışmazlığı, qan azlığı, mövsümə bağlı saç tökülmələri, başqa səbəblər də saymaq olar. Stress faktoru dadaxildir bu səbəblərə.

Ümumiyyətlə, gün ərzində 100-150 və daha çox saç tökülürsə, “saç tökülməsi” olaraq qəbul edirik, artıq patoloji bir şey olaraq qəbul edirik və həkimə müraciət etməyə bir səbəbdir.

Saç tökülməsində müayinə

İlk müraciətdə əvvəlcə saçlarda bir müayinə olunur. “Pull” testi diyimiz çəkmə testi olunur. Nə qədər saç tökülür, ona baxırıq. Müəyyən müayinələrdən və hətta tökülmə şiddətinə görə müəyyən qan analizlər olunur. O analizlərin nəticələrinə görə “Müəyyən bir səbəblər varmı?” ortaya çıxarırıq. Bəzən analizlərdə bir problem olduğu zaman o düzəlməlidir. Yoxdursa, simptomatik saç tökülməsi olaraq qəbul edirik. Və yaxud da mövsümidi: yaz, payız aylarında mövsümə bağlı saç tökülmələri baş verir.

Ümumiyətlə, saç tökülməsi zamanı ən birinci saç tökülmənin səbəbini müəyyən etmək lazımdır ki, əksər hallarda saç tökülməsinin qadınlarda bir səbəbi olur. Və bəzən sırf bunu hansısa bir prosedurla və yaxud da hansısa bir həblə müalicə etməyə çalışırlar. Müəyyən nəticələr əldə olunur: “Mənim saçım yaxşı idi, yenidən başlayır tökülməyə” kimi fikirlər çox eşidirik. Ümumiyyətlə, bir qadın saç tökülməsi ilə müraciət edibsə, birinci növbədə geniş bir anamnez alınmalıdır xanımdan. “İstifadə etdiyi dərmanlar varmı?”, “Ümumiyyətlə, nə qədər müddətdir saçları tökülür?”, “Genetik olaraq, ailəsində və yaxud yaxınlarında kimdəsə bir saç tökülməsi hekayəsi varmı?” Və saç tökülməsinin tipini müəyyən etmək lazımdır. Hansı tip saç tökülməsidir? Mövsümə bağlımı, qanazlığına bağlımı, hormonlara bağlımı, stressə bağlımı və yaxud da “alopesi areata” dediyimiz autoimmun saç tökülməsidirmi? Bunu müəyyən etmək lazımdır.

Saç tökülməsinin müalicəsi

Bəzən qadınlarda hormonal problemlər yaranır. Bu hormonal problemləri də ehtiyac olarsa, bir endokrinoloq konsultasiyası edirik və ortaq bir məxrəcə gəlmək lazımdır ki, saç tökülməsinin səbəbi nədir? Səbəbi müəyyən etdikdən sonra səbəbə yönəlik müalicələr olunur bu öz yerində və “takviye” dediyimiz saçların toparlanması üçün, daha sürətli canlanması üçün, tökülən saçların bərpası üçün yerli olaraq istifadə olunan müalicələr var. Eyni zamanda daxilə verilən müalicələr var tabletka şəklində, kapsul şəklində. Bundan əlavə saç tökülməsi ilə bağlı kosmetik prosedurlar da ola bilər. Məsələn, “mezoterapiya” dediyimiz kosmetik prosedur və yaxud da son zamanlarda bəzən qəbul olunur, bəzən qəbul olunmur, amma “plazmaterapiya” dediyimiz plazmalifting müalicəsi tətbiq oluna bilər.

Ancaq mənim tövsiyəm odur ki, əgər bir xanımda saç tökülmə varsa, ən birinci hormonal problemlər inkar olunmalıdır. Məsələn, bunlaranə aid ol bilər? Bizim el arasında “zob” dediyimiz qalxanvari vəzi ilə, tiroid vəzi ilə bağlı olan problem varsa, o aşkarlanmalıdır, aybaşı pozulmaları varsa, bunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Hormonal problemləri ortaya çıxıbsa, bu ginekoloq həkimlə və endokrinoloq həkimlə konsultasiya olunduqdan sonra ortaya yeni bir xəstəlik çıxmayıbsa, əgər təbii ki, artıq simptomatik müalicə verilə bilər. Yoxsa sırf saç tökülməsi üçün simptomatik müalicələr hər zaman effektiv olmur, təbii ki.

Bundan başqa bizə saç tökülməsində dəstəyi ən çox olan həkimlərdən biri psixiatrlar, nevroloqlardır. Çünki saç tökülməsi eyni zamanda stressə, gərginliyə bağlı olan simptomdur. Və əgər varsa, belə bir şey eyni zamanda saç tökülməsinin, özü də bəzi xanımları depressiyaya saldığı üçün psixiatr və ya nevropatoloq konsultasiyası istəməliyik.

Bəzən pasiyentlərimizi yönləndirmək çox çətin olur. “Mənim sadəcə saçım üçün, müəyyən prosedurlar və ya tabletkalar yazın” kimi. Ancaq nəzərinizə çatdırım ki, bunu etmək pasiyent üçün çox önəmlidir. Müəyyən müalicələr olunur, nəticə əldə olunmur. Amma bir psixiatr, bir nevropotoloq konsultasiyasından sonra bir neçə ay ərzində baxırsınız artıq tökülmə dayanıb, artıq əvvəlki şiddətlə tökülmür və ya saçlar canlanmağa başlayır.

Vitamin, mineral çatışmazlığı bayaq da vurğuladıq. Mövsümə bağlı və yaxud da xəstənin qidalanmasına bağlı. Qan azlığı ola bilər. Ən çox qarşımıza çıxan saç tökülmə səbəblərindən biri dəmir azlığı anemiyasıdır. Məsələn, qırmızı ətdən imtina edən pasiyentlər və vegetarianlar. O insanlarda daha çox dəmir azlığı baş verir. Dəmir azlığına bağlı saç tökülmələri, bəzən mineral əksikliyinə bağlı saç qırılmaları olur. “Mənim saçlarım uzanmır” kimi. “Əvvəl uzanırdı, indi uzanmır” kimi ifadələrlə qarşılaşırıq.

Şampun saç tökülməsini artırıb və ya azalda bilərmi?

Ən çox verilən suallardan biri də şampunlarla bağlı olur saç tökülmələrində. “Müəyyən şampun işlətdim, ondan sonra oldu” və yaxud da “Bu şampunu işlətdim, saçımda tökülmə azaldı.” Xüsusilə vurğulamaq istəyirəm ki, şampunlar, adətən, saç tökmə və saç çıxarmada çox aktiv iştirak etmirlər. Sadəcə bəzi şampunların tərkibində saçları həcmləndirmək, canlandırmaq üçün olan müəyyən provitaminlər və yaxud yağlar olur. Onlar saçları həcmləndirirlər. Bəzən də şampunların, losyonların içərisində olan kimyəvi maddələrə qarşı bir allergik reaksiya baş verir.

Başın dərisində, saç kökləri olan nahiyələrdə bir ekzema fonunda bir görüntü yaranır və yaxud da saç köklərini zədələyən bir görüntü yaranır. Buna bağlı bir saç tökülməsi ola bilər. Ancaq ümumiyyətlə şampunlarla saç çıxarmaq və ya saç tökmə məsələsi aktiv bir məsələ olduğu üçün vurğuladım bunu. Elə bir şey çox saç tökülməsinə təsir etməz. Buna görə “Hansısa bir şampunu alım, saç tökülməmi dayandıracaq” – bu doğru deyil. Özəlliklə, vurğulamaq istəyirəm ki, əgər bir neçə ay ərzində aktiv saç tökülməsi müşahidə eləyən, darıyan zaman və yaxud da daramasa da rutin, gündəlik olaraq müşahidə etdiyi saç tökülməsi varsa, normadan artıq ilk olaraq bir həkim dermatoloqa müraciət etmək şərtdir.

Psixiatrik dərman qəbulu asılılıq yaradırmı?

Bu problem əslində həm psixiatrları, həm də psixiatrlara xəstə yönləndirən digər ixtisaslı həkimləri narahat eləyən məsələdir. Çünki təkcə dərmanların verilməsinin izah olunması bizim bir 10-15 dəqiqəmizi alır.

Problem nədən ibarətdir? Xəstələrin çox vaxt beyninə gələn və maneələr yaradan məsələlər nələrdir?

Ən birincisi: “Dərmanlar məni dəli edərmi?”

İkincisi: “Dərmanlar məndə asılılıq yaradarmı?”

Üçüncüsü və dördüncüsü: “Böyrəyimə, qaraciyərimə və ya hər hansısa bir orqanıma uzunmüddətli istifadə zamanı bir ziyan gələrmi?”

Əlbəttə, beşinci və bizim xalq üçün ən əsas olanlardan biri: “Qohum-əqrəba, qonşular bilsə, mənə nə deyər? Mənə dəli deyər, onların arasında damğalanarammı?”

Psixiatrik dərman içsəm, dəli olarammı?

Məsələlərin birincisinə gəlsək, yəni “Mən dəli olarammı?”

Psixiatrik dərmanların əsas qruplarını götürdüyümüz zaman antidepressant və neyroleptiklər təşkil edir ki, bu bizim dərman qruplarımızın haradasa 95 faizini təşkil edir. Az-çox ola bilər. Praktikada istifadə olunan dərmanlar isə, əksəriyyəti bu dərmanlardan təşkil olunmuş olur. Digərləri daha çox köməkçi dərmanlar kimi istifadə olunur.

Bu dərmanların heç birinin xəstədə “dəlilik yaratma” ehtimalı yoxdur. Birincisi, xəstələr dərmanı qəbul edərkən bu mövzuda, əlbəttə, yenə həkimlərinə sual verə bilər. Amma öncədən də məlumatlı ola bilər ki, bu tipdə bir maneə yoxdur və bu heç bir problem yaratmayacaq sonradan.

Yəni hətta elmi olaraq desək, 99,9% siz psixiatrik dərman atdığınız zaman dəli olmazsınız.

Bunun ən çox yaranma səbəbi nədən ibarətdir, bu mifin?

Psixiatrik dərmanlar qəbul olunan zaman, xüsusilə, antidepressantlar ilk bir 1 həftə, 10 gün, 15 gün “antidepressantların yan təsiri” dediyimiz bir müddət var: başağrı, başgicəllənmə, ürək bulanma, ürəkdöyünmə, həyacanda artma, qorxuda artma, özünü key kimi hiss eləmək, yuxulu olmaq, yuxusuz olmaq… Siyahını daha da uzatmaq olar, əlbəttə. Və bu məqamlar yaranan kimi xəstə deyir: “Artıq mənə nə isə olur. Məndə bir dəyişiklik başlayır, mən dəli olmağa başlayıram” və s. Bu sadəcə dərmana uyğunlaşma dövrüdür.

İdmana uzun müddət getməyib, təkrar gedən adam ilk öncə bədən ağrılarından əziyyət çəkir, amma sonra nəticə almağa başlayır, bununla müqayisə edərək özünüzə təsəlli verə bilərsiniz, əslində. Onsuz da, dərmanların təsiri 1 həftə-10 gündən sonra yavaş-yavaş başlayar. Və dərmanların altda yatan başqa bir xəstəlik olmadığı müddətcə dəlilik yaratma ehtimalı yoxdur. Ona görə ürək rahatlığı ilə bunu istifadə edə bilərsiniz.

Psixiatrik dərmanlar asılılıq yaradarmı?

İkinci məsələyə gəldiyimiz zaman “Asılılıq yaradarmı?”

Əlbəttə, psixiatriya praktikasında istifadə olunan dərmanlar içərisində asılılıq yaradan qruplar var. Bu bizim daha çox benzodiazepin dediyimiz dərman qruplarıdır. Bu dərmanlar, onsuz da, həkim nəzarətində verilir və dərmanların verilməsi əksərən 2 aydan artıq çəkmir. Amma az öncə də dedim kimi bizim əsas istifadə etdiyimiz antidepressantlar, neyroleptiklər… Bu qrup dərmanlar heç bir asılılıq yaratmır.

Bu sualın bəs meydana gəlməsinə səbəb nədir?

Xəstələr deyirlər ki: “Mən dərmanı atıram yaxşı oluram, dərmanı atmıram pis oluram.” Əslində burada qüsurlu dövran ondan ibarətdir ki, onsuz da, dərmanı atmağımızın səbəbi sizin pis olmağınızdır. Dərmanı atmasanız, əlbəttə ki, pis olacaqsınız. Yəni təzyiq xəstələri ilə müqayisə etsək, təzyiq xəstələri dərmanı davamlı şəkildə atmadıqları zaman onların təzyiqləri davamlı şəkildə, onsuz da, yüksək olur. Bu o demək deyil ki, onlar narkotik bir şəkildə dərmandan asılıdırlar. Bu dərmandan asılılıq, sadəcə xəstəliyin gətirdiyi fəsadların qarşısını almaq üçün və ya xəstəliyin yenidən geri qayıtma riskini minimuma endirmək üçün görülən tədbirdir. Və dərmanların minimal atılma müddəti 6 aydır. Əksərən belə olur, əlbəttə.

Nəyə görə belədir?

Çünki tutaq ki, xəstələr dərmanı atdı. 1 aydan, 2 aydan sonra hər şey yaxşı, hər şey əla. Amma xəstə dedi ki: “Hər şey əladır, mən dərmanı kəsirəm.” Məsələ burada ondan ibarət olur ki, siz artıq orada dərmanı kəsəndən sonra problemin geri qayıtma riski daha da artır. Ona görə profilaktik olaraq minimal 6 aylıq bir müalicə müddəti var və 6 aydan daha tez kəsdiklərinə görə xəstəlik əlamətləri yenidən qayıdır və xəstə artıq fikirləşir ki, “Məndə artıq dərmana qarşı bir asılılıq yaranıb. Ona görə mən dərman atmasam, yaxşı olmuram.”

Bunların heç birinin olmaması üçün profilaktik müddətlərin hamısı nəzərə alınmaqla minimal 6 aylıq, əlbəttə, xəstəlikdən xəstəliyə dəyişir… Dərmanların atılmasına davamlı nəzarət etmək və dərmanların kəsilməsinə birdən-birə kəsmək yox, mütəmadi şəkildə kəsilməsinə riayət olunmalıdır ki, bu, onsuz da, həkim nəzarətində olur. Yəni bir həkimə gedirsinizsə, ona mütləq şəkildə inanmağınız lazımdır.

Psixiatrik dərmanlar mədəmə, qaraciyərimə, böyrəyimə ziyan verərmi?

Üçüncü və dördüncü məsələlər nədən ibarətdir? Qaraciyərimə, böyrəyimə və ya hər hansısa bir orqanıma, yaxud daha çox mədəmə ziyan verərmi?

Psixiatrik dərmanlar, ümumiyyətlə, istehsal olunarkən minimal müalicə müddəti 6 aydan hesablandığına görə, xüsusilə, antidepressantlar və neyroleptiklər nəzərdə tutulur, qaraciyər, böyrək və ya mədə kimi orqanlara xüsusi ziyan verməməsi nəzərdə tutulur. Uzun müddət atılması tam əksinə… Tutaq ki, mədə xorasının meydana gəlmə səbəblərindən biri stress faktorudur. Yəni stress faktoru nəticəsində mədə turşuluğu artır, selik ifrazı azalır və buna görə mədə divarı zədələnməyə, selikli qişası zədələnməyə başlayır və orada xora, eroziya və sairə… bu tip vəziyyətlər meydana gəlir. Tam əksinə antidepressant atıldığı zaman xaricdən gələn, ətraf mühitdən gələn stress faktorlara qarşı, bədənin dözümlülüyü artdığına görə bu tipdə stress faktorlara bağlı meydana çıxan hipertoniya, şəkər xəstəliyi və yaxud mədə xorası kimi xəstəliklərin profilaktikası və ya ortaya çıxacaqsa da, daha gec ortaya çıxmasına səbəb olur. Tam əksinə yəni bu dediyimiz kimi burada daha faydalıdır.

Bəs hansısa dərmanlar varmı ki, hansı ki, biz bunları qaraciyərimizə, böyrəyimizə və s. ziyan vura bilər?

Əlbəttə, bunlar var. Onsuz da, bunlar verilərkən həkim bunlardan davamlı şəkildə qaraciyər yoxlanması üçün və böyrək yoxlanması üçün analizlər istəyir.

Amma maraqlı məqam da ondan ibarətdir ki, misal üçün, 30 ildir spirtli içki içən bir adamdır. Adam psixiatr, dərman yazanda: “Bu mənim qaraciyərimə ziyan vurarmı?” deyə bir narahatçılığı olur. Və yaxud adam hər gün duzlu yemək yeyir, hər gün ədviyyatlı yemək yeyir: “Bu dərman mənim böyrəyimə ziyan vurarmı?” deyə bir dərdi var. Yəni inanın ki, bu dərmanı 30 il müddətində artmaqla o xəstənin, pasiyentin bir il müddətində qidalanmasından daha az ziyan vurur, nəinki bu dərmanların bu qədər müddət atılması.

Psixiatrik dərman atsam, “qohum-əqraba” mənə dəli deyər?

Beşinci məsələyə gələriksə, beşinci məsələ nədən ibarətdir? “Qohum-əqrəba nə deyər? Qonşular nə deyər? Mən dəli kimi tanınaram” və s. olaram. Burada pasiyentə və pasiyent, yaxınlarına veriləcək ilk sual bundan ibarətdir: “Nəyə görə sənin xəstəliyin (ümumi şəxsli cümlə kimi işlədirəm) başqa insanlar tərəfindən bilinməlidir?” Yəni bu sənin şəxsi bir problemindir, depressiya ola bilər, panik atak ola bilər və s. ola bilər fərqi yoxdur, enurez ola bilər. Nəyə görə, məsəl üçün, sənin uşağında olan enurezi – yəni ki, sidikqaçırmanı hər hansısa bir qonşu bilməlidir? Yəni bu niyə digər insanlar tərəfindən türklərin ifadəsində demişkən “afişe olunmalıdır”.

Ona görə ilk öncə bu məqamlardan narahat olmaqdan əvvəl bu məqamların bölüşülməsi sizi narahat etməlidir. Əlbəttə, bu mövzuda nə qədər çox fərqindəlik artarsa, insanlar bir o qədər çox bu dərmanların atılmasının kənar insanlar tərəfindən yalnış anlaşılmasının qabağını da alacaq. Və ətrafımızdakı insanları bu mövzuda maarifləndirərək həm biz həkimlərə, həm də bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən pasiyentlərə kömək olmuş –olarsınız.

Sual üçün təşəkkür edirəm. Aktual bir mövzu idi. İnşallah ki, hamı üçün faydalı danışa bildim.

Prostat vəzi xəstəliyi

Bugünkü danışacağımız mövzu “Prostat vəzi xəstəliyi”, yəni el arasında, “prostat vəzi adenoması” deyilən bir xəstəlik barədə danışacağıq. “Bu xəstələr hansı şikayətlərlə müraciət edirlər? Müalicəsi nədir? Əməliyyata nə zaman göstərişi var?” bu barədə danışacağıq.

Prostat vəzi xəstələri, adətən, yəni şikayətləri tezləşmiş sidik ifrazı, çətinləşmiş sidik ifrazının şırnağının zəifləməsi, gecələr tez-tez sidiyə durma, bəzən “Sidiyə getdim, qalıq sidiyim qaldı”, təkrar yenə də sidiyə getmək hissiyatı olması şikayətləri ilə müraciət edirlər.

Bu halda bizim ilkin olaraq müayinəmiz, bir ultrasəs müayinəsi, prostatın qan analizi dediyimiz, PSA analizi dediyimiz, o göstərici xüsusilə yoxlanılır və sidiyin ümumi analizi, yəni bunlar yoxlanılır. Bunlarda bir dəyişiklik varmı, yoxmu, xüsusən də, PSA analizi dediyimiz əgər normaldırsa, xəstə şikayəti varsa, müalicə dəyərləndirilir ilkin olaraq. Ultrasəs müayinəsində də əgər normaldırsa, yəni belə deyim.

Yox, ultrasəs müayinəsinə müəyyən dəyişiklər ola bilər ki, birbaşa müdaxilə tələb edən dəyişikliklər ola bilər. Bunlar da nədir?

Xəstələri də əsas düşündürən, məsələn, xəstə gəlir həyəcanla ki, “100 qram prostatım var, mən əməliyyatlığam!” deyilir.

Prostatın böyüklüyü əməliyyata göstərişdirmi?

Qram heç vaxt, biz xəstələrimizə izah edirik ki, əməliyyat göstərişi deyil. Burada böyümüş prostatın, içindən keçən kanalın nə dərəcədə sıxdığı daha önəmlidir. Ola bilər ki, xəstənin 100 qram, 150 qram prostatı var, amma ciddi bir şikayəti yoxdur. Onu da məntiqlə izah edirik ki, prostat daha çox çölə doğru böyüyür, içindən çıxan kanalı sıxmadığına görə xəstənin heç bir şikayəti yoxdur. O xəstəyə deyirik ki, yəni yanaşı da qalıq sidiyi yoxdursa, daşı yoxdursa, deyirik sadəcə nəzarətdə qalın.

Amma ola bilər ki, 35-40 qram prostatı var, amma prostatı içəri doğru böyüb, kanalını sıxır, bu xəstələrdə ciddi şikayətlər verə bilir. Bu halda artıq dərman müalicəsimi, əməliyyatmı bir araya girir. Təbii ki, əgər PSA analizi dediyimiz analiz normaldırsa, birinci, bir dərman müalicəsi təyin edirik. 2 həftəlik müalicə yazırıq, 10-14 gün sonra təkrar kontrola çağırırıq. Həm şikəyətlərini, həm qalıq sidik varmı, yoxmu, o hal təkrar müayinə olunur, kontrol olunur, rahatlama varsa şikayətlərində, deyirik ki, dərmanla davam edirsiniz.

“Hə, doktor”, bəzən xəstələr deyir ki, “hansı nöqtəyə qədər dərmandan davam edirik, nə qədər içəcəyəm bu dərmanı?” Əslində bunun kitabi bir rəqəmi yoxdur, “Filan ay için, filan qədər için”. Ona əsas deyirəm ki, bu dərmanı bir az da siz müəyyən edəcəksiniz. Yəni izah edirik ki, şəkər dərmanı kimi bir şeydir. İçirsən, şəkərin normaldır, içmirsən şəkərin yüksəlir. Bu da belədir, içirsən, prostat əzələlərini boşaldır, sidiyə rahat gedirsən, içmirsən dərmanı pis gedirsən. Bunu uzun müddət içirsiniz.

Prostat vəzi əməliyyatı nə zaman aktuallaşır?

Bir nöqtəyə çatır ki, artıq o nöqtədə dərman təsir eləmir. Onda artıq əməliyyat variantı araya girir. Yəni bu müddət ərzində də, yəni şikayətin olmasa belə, yenə də nəzarətdə qalmağı tövsiyə edirik xəstələrimizə. Yəni bir az burada şikayətlər, xəstədən xəstəyə dəyişilir. Xəstə var ki, deyir heç bir şikayətim yoxdur, amma müayinədə görürsən qalıq sidiyi var, sidik kisəsinin həcmində artma var. Burada deyirsən ki, “Artıq şikayətin subyektivdir. Dərmandan çox da fayda almırsan, sən məmnun olsan da belə.”

Çünki bu halın özü də bir az qorxulu və sevmədiyimiz bir haldır. Qorxulu tərəfi odur ki, yəni iş təkcə prostatdan ibarət deyil, gərək sidik kisəsinin də yığma qabiliyyəti yaxşı olsun.

Bəzən 300-400 ml qalıq sidiklə gələn xəstələr var ki, onlara, düzdür, ilk öncə kateter qoyub sidik kisəsini rahatladıb sonra əməliyyat edirik. Amma bəzən 1,5L, 2L qalıq sidiklə gələn xəstələr olur ki, onlara deyirik ki, “Artıq 70/100, 80/100 əməliyyatdan fayda almama ehtimalın var. Çünki çox gecikdirilib, sidik kisəsi divarları nazilib, sidik kisəsi atoniyası deyirik tibbi olaraq buna… Biz yolu əgər açsaq da, belə sidik kisəsi pis yığacaqsa, yenə də pis gedəcəksiniz”.

Bu nöqtədə hərə fərqli yanaşır. Bunu belə deyim… Çünki xəstə var ki: “Ay Doktor, 70-80% pis sidiyə getmə ehtimalı varsa, boşu boşuna əməliyyat olunmuram. Mən ömürlük şlanqla yaşayıram.” Çünki o işin sonu daimi kateter dediyimiz, hətta daimidirsə, göbək altından dediyinizin indi el arasında, sidik kisəsinə sistastoma taxılır onunla yaşayırlar. Ayda 1 dəfə dəyişilir.

Adam da var ki: “Doktor, 10% də olsa, 20% olsa kateterdən canımı qurtarma ehtimalım varsa, əgər mən əməliyyat şansını dəyərləndirirəm.”

Nə zaman mütləq əməliyyat olmalıdır?

Bir-iki əməliyyata mütləq göstərişlərimiz var ki, burada, yəni belə deyim, çox halda xəstə ilə həkim yanaşı qərar verir. Müəyyən göstərişlər var ki, yəni mütləqdir bu halda. Nədir?

Sidik kisəsində daş olarsa, bu, mütləq əməliyyat göstərişi sayılır. Təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları olur ki, burada artıq heç bir müalicə filan fayda vermir. Burada da əməliyyat göstərişi… Bir də müalicə almasına baxmayaraq, şikayətlərində yaxşılaşma olmayan, qalıq sidiyində azalma olmayan xəstələr də, bunlar mütləq göstərişlər sayılır.

Qalan digər hallar bir az da xəstə ilə həkim, bir yerdə qərar verir. Nədir?

Məsələn, xəstə var ki: “Doktor, mən illərlə dərman içirəm. Artıq yorulmuşam dərman içməkdən. Birdəfəlik canımı bu işdən qurtarmaq istəyirəm” elə deyim. Bu halda artıq həqiqi dəyərləndirilir son olaraq bir də. Ultrasəs müayinəsi olsun, qan analizləri olsun ki, “Həqiqətən, bu insan, bu pasiyent dərmandan fayda almırmı?” – onu son olaraq, diaqnostik olaraq, müayinələr olaraq təsdiqlənir. Hə, o halda əməliyyat artıq qərara alınır.

Prostat biopsiyası

Bir də prostat biopsiyası. Bəzən pasiyentlərimiz bundan daha çox çəkinirlər. “Prostat biopsiyası nədir, kimlərə olunur, göstərişləri nədir?” – belə deyim.

Yəni, PSA indi ortalama, indi analizlərdə də 4 yazılır, indi bu yaşa görə bəzən son ədəbiyyatlarda da 3,5-ə qədər belə edirmələr var. Loru dildə götürək, 4-dən yüksəkdirsə, yəni yaşı da orada daha məsələn, cavanlarda daha da aşağı 2,5 belə, 3,5 belə qəbul elədiyimiz yaşına uyğun xəstələrimiz var, yüksəkdirsə, onlara prostat biopsiyası tövsiyə edirik. Bir də ki, barmaqla müayinədə, “rektal müayinə” dediyimiz əgər sərt düyün əllənirsə, burada mütləq prostat biopsiyası xəstəyə vacibdir.

Hə, PSA analizi yüksəkdir, bizim xəstələr daha çox çəkindiyi nöqtə odur, yüksəkdir – “Məndə 100 faiz onkoloji bişey var!” Bu o demək deyil.

Xəstə var ki, infeksion bir proses fonunda PSA yalançı yüksəlib 20, 30 PSA olan xəstələr var ki, biopsiya edirik təmiz çıxır. Yəni “benign prostat” dediyimiz xoşxassəli prostat böyüməsi çıxır, prostatit toxuması çıxır. Amma xəstə də var ki, 4 PSA ilə, 5 PSA ilə biopsiya edirik, onkoloji bir şeylər çıxa bilir.

Burada xəstələrə izah edirik ki, PSA sadəcə bir həkim üçün… “Bu xəstəyə birbaşa müalicə yazmaq olarmı, olmazmı?”, ya da ki, “Birbaşa əməliyyat eləmək olarmı, olmazmı?” – Yəni, bizim üçün daha çox vacibdir.

Dediyim kimi PSA-sı yəni yüksək olub, normal gələn xəstələrimiz kifayət qədər var. PSA-sı kiçik olub, 4-dür, 5-dir… Amma onkoloji çıxan xəstələr də var. Ona görə PSA bizim üçün xəstələrə həmişə deyirəm “Daha çox sizə deyil, bizim üçün lazımdır ki, sizə birbaşa bir əməliyyat eləmək olarmı, olmazmı?”

Ya birbaşa xəstə tutaq ki, müalicəlik durumdadır. Yəni əgər PSA yüksəkdirsə, birbaşa müalicə eləmək tibbi olaraq doğru deyil. Gərək səbəbini dəqiqləşdirək ki, “Bu niyə yüksəkdir?”

Çox şeydən yüksələ bilir, yəni adi bir soyuqdəymə keçirib, qızdırması olub, pis sidiyə getmə, xoşxassəli prostat böyüməsində də arta bilir və nəhayət xoş olmayan xəstəliyində prostat vəzinin onkolojisində arta bilir. Bunun dəqiqləşdirmənin yeganə yolu prostat biopsiyasıdır. Dəqiqləşdiririk, “Nəyə bağlı artıb?”, ona uyğun da müalicəmizi aparırıq.

Çünki qısaca xoşun xoş müalicəsi var, bədin bəd müalicəsi var, belə deyim. Yəni bu qismi dəqiqləşdirdikdən sonra artıq əməliyyat hissəsi danışılır ki, əməliyyatlıqdırsa, xəstələr də burada çox yəni maraqlandıran suallar ki: “Əməliyyat olundum… Əməliyyatdan sonra məni nələr gözləyir?” suallarıdır.

Prostat vəzi əməliyyatı və əməliyyatdan sonra

Yəni, əməliyyat nə qədər endoskopik olsa da… İndi biz daha çox endoskopik əməliyyatlar edirik. Yəni qramı burada vacibdir, əlbəttə ki. Çox-çox böyüklərdə açıq əməliyyat elədiyimiz xəstələr də olur. Biz daha çox burada endoskopik barədə məlumat verəcəyik ki, endoskopik əməliyyatdan sonra xəstələrdə nə narahatçılıqlar ola bilir, nələr gözləyir xəstələri?

Yəni burada bəsit olaraq belə izah edirəm ki, nə qədər endoskopik olsa da, içəridə bir yara var. Bu yaraya bağlı sizdə narahatçılıqlar olacaq. Nədir?

Tez-tez sidiyə getmə ola bilər, yanma, göynətmə ola bilir sidikdə, ilk başda sidikdə qan daha çox necə olur? Məsələn, bir damcı qan gəldi, təmiz sidik gəlir, yox, təmiz sidik gəlir axırda 1, 2 damcı qan gəlir. Bunlar hamısı bu gedişatda normaldır.

Sidik qaçırtma daha çox xəstələri narahat edir. Bunlar çox belə uzunmüddətli davam edən, açığı elə gördüyüm yoxdur yəni. Qısa müddətli ola bilir. Çünki nə qədər də olmasa, bu yaşına qədər deyirəm xəstəyə ki, sidik saxlamasında prostat da bir maneə kimi iştirak edirdi. Prostat yeri indi kəsilib, genişləndirilib, güc birbaşa sidik kisəsi yığılanda klapana düşür. Klapan bu rejimə öyrəşənə qədər bir müddət olacaq. Buna fiziki gərginlik, yəni daha çox “gərginlik sidik saxlamazlığı” deyilir belə deyim. Yəni asqıranda, öskürəndə olur, oturmusan, durmaq istəyəndə olur, məsələn, bu. Klapan bərkiyənə qədər, sidik saxlayan əzələlər bərkiyənə qədər bir müddət olur. Bunlar da zamanla tam keçib gedir belə deyim.

Adətən, deyirəm ki, ən uzun müddətdə narahat eləyən, adətən, yanma, göynətmə olur sidikdə. O da ki, içəridəki yaranın tam sağalması, yəni 2 ay, 3 ay xəstədən xəstəyə dəyişilir, çəkir. Amma yüngülündə dediyim kimi xəstələrə izah edirik ki, bir şey eləmirik, sadəcə nəzarətdə qalır. Əvvəldə bir damcı yandırırdı, axırda bir damcı göynətdi, bunlarda bir şeyə ehtiyac yoxdur. Amma “Bütün sidik yandırır!”, ya da “Normal idi, indi artdı, doktor!” deyir. Hə, onda bir sidiyin analizinə baxırıq, ehtiyac olarsa, bəzən sidiyin əkilməsinə baxırıq, bakterioloji müayinəyə baxırıq ki, çıxan infeksiyaya uyğun bir müalicə aparılır və o göynətmələri sakitləşir.

Neyrocərrahiyyə ilə bağlı sizdən gələn suallara cavablar

“Disk yırtığının böyük olması əməliyyata göstərişdirmi?”

Disk yırtığının böyük olması əməliyyata göstəriş sayılmır. Belə ki, əməliyyata göstərişi biz xəstəni müayinə edərək və xəstənin müayinəsi əsasında hər hansı qüvvəsizliyi, uyuşma və ya keyiməsi varsa və ya dərman müalicəsinə baxmayaraq keçməyən şiddətli ağrıları varsa, o zaman əməliyyat məsləhət görürük.

Dolayısıyla, disk yırtığının ölçüsü əməliyyata göstəriş deyil. Çünki bizim xəstəmiz var ki, əməliyyat olunur bu xəstələr, amma disk yırtıqlarının ölçüsü çox da böyük deyil. Burada disk yırtığından daha çox sinirin sıxıb-sıxmama dərəcəsi önəmlidir ki, biz də bunu müayinə əsasında aşkarlayırıq.

“Yırtıq əməliyyatında sinirə toxunularsa, sinir zədələnə bilərmi?”

Disk yırtığı əməliyyatlarında əməliyyatın gedişi əsnasında biz sinirin sıxıldığı, yəni disk yırtığının sıxıldığı siniri aşkarlayırıq, bu mikroskop altında olur və bu siniri biz qoruyaraq, kənara çəkərək, onun önündəki disk yırtığını təmizləyirik.

Dolayısıyla disk yırtığı əməliyyatlarında mütləq şəkildə o sinirə biz təmas edirik, sinirə toxunuruq və bu, əməliyyatın müəyyən bir parçasıdır. Bundan qorxmağa gərək yoxdur, yəni sinirə toxunmaqla sinir zədələnməz.

Bir sinirin zədələnməsi üçün ya ciddi şəkildə əzmək lazımdır və ya onu yerindən qopartmaq lazımdır ki, bu da təcrübəli əllərdə mümkün deyil.

“Yırtıq əməliyyatından sonra uzun müddət yataqda qalmaq lazımdırmı?”

Müasir dövrdə disk yırtığı əməliyyatları qısa çəkdiyinə görə və mikroskop altında kiçik bir kəsikdən olunduğuna görə xəstəyə ciddi bir travma vermirik. Dolayısıyla, xəstənin uzun müddət yataqda qalmağına ehtiyac qalmır.

Biz öz xəstələrimizi əməliyyatdan bir gün sonra, səhər tezdən ayağa qaldıraraq gəzdiririk və 2-ci gün artıq evə yazırıq. Və xəstənin öz evlərində də qalxıb gəzirlər, istədikləri hər vaxt oturub yeməklərini də yeyirlər. 1 həftə-10 gün ərzində günün bir qismin də yataqda keçirirlər. Amma burada mütləq yataq rejimi deyilən bir şey yoxdur. Dediyim kimi, xəstələr qalxıb gəzə bilirlər.

“Yırtıq əməliyyatından sonra bir neçə ay işləmək olmaz?”

Yırtıq əməliyyatlarından sonra, təxminən 20-25 gün sonra xəstələr tamamilə sağalırlar və normal iş fəaliyyətlərinə qayıda bilirlər. Bir neçə ay fasilə verməyə ehtiyac yoxdur. Bu xəstələr iş yükündən asılı olaraq mərhələli-mərhələli 20 gündən sonra öz işlərinə qayıda bilirlər.

“Körpənin əmgəyində döyünmə varsa, bu qorxuludurmu?”

Bildiyimiz kimi, əmgəklər körpələrdə doğuşdan sonra olur və getdikcə, 1,5-2 yaş civarında isə artıq bağlanırlar.

Əmgəklər bizim kəllə sümüklərimizin olmadığı yerlərdir, adacıqlardır ki, orada sümük olmur və beyin birbaşa dəriyə təmas edir. Əmgəyin hiss olunaraq döyünməsi normal fizioloji haldır, bundan qorxmağa ehtiyac yoxdur. Belə ki, ürək hər dəfə nəbzvari döyündükcə beyinə külli miqdarda qan qovur və bunun nəticəsində beyində də nəbzvari dalğalanmalar əmələ gəlir. Bu da sümük olmadığına görə əmgəkdə döyünmə şəklində – ürək döyüntüsü şəklində hiss olunur ki, bu, tamamilə, fizioloji haldır, normaldır bu.

Tam əksinə, əmgəyin qabarıq olması, çox sərt olması və ya həddən artıq çökək olması, bu, müxtəlif növ xəstəliklərin göstəricisidir.

“Hidrosefaliya əməliyyatlarında əməliyyat seçimi valideynin istəyi ilə olurmu?”

Hidrosefaliya xəstəliyi zamanı 2 cür əməliyyatdan istifadə olunur. Bu, şuntlama əməliyyatı və endoskopik əməliyyatdır.

Əməliyyat seçimi, təəssüf ki, nə həkimin, nə valideynin istəyinə bağlı deyil. Əməliyyat seçimi sırf xəstənin MRT-si nəticəsində, MRT-dəki görüntüyə əsasən verilir və MRT-dəki görüntüdə əgər xəstəni endoskopik əməliyyata uyğun olduğunu göstərirsə, o zaman biz xəstəyə endoskopik əməliyyat şansını veririk.

Dolayısıyla, buradakı seçim valideynlərin istəyinə bağlı deyil.

“Şuntlama əməliyyatından sonra uşaqlarda fəsadlar əmələ gəlirmi?”

Bizə çox verilən suallardan biri də budur. Şuntlama əməliyyatlarından sonra uşaqlarda fəsadlar, bəzi qüsurlar qalır deyə. Amma bu belə deyil. Çünki biz şuntlama əməliyyatını hidrosefaliyası olan uşaqlara edirik.

Hidrosefaliya özü ciddi bir xəstəlikdir və özünün fəsadları olan bir xəstəlikdir. Müalicə olunmadığı halda uşaqlarda ciddi qüsurlara və hətta ölümə səbəb ola bilir.

Dolayısıyla, biz şuntlama ilə bu xəstələrdə var olan fəsadları minimuma endiririk və sonrakı fəsadların da qarşısını almış oluruq. Dolayısıyla, bu xəstələri biz həyatda saxlamış oluruq.

Həyatda qalan xəstələrdə də müəyyən fəsadlar yaşla bağlı, uşaqlar böyüdükcə üzə çıxır deyə bu, insanlarda fərqli bir fikir formalaşdırır ki, guya şunta bağlı fəsadlar əmələ gəlir.

Amma bu fəsadlar şunta bağlı deyil, konkret olaraq xəstəliyin verdiyi fəsadlara bağlıdır ki, yəni buna görə də biz öz xəstələrimizə, xəstələrimizin valideynlərinə hər zaman izah edirik ki, bunu: “Şuntdan qorxmaq yox, bu xəstəliyin verdiyi fəsadlar olduğuna görə tam əksinə, şunt əməliyyatı bu xəstələrdə ola biləcək fəsadları minimuma endirərək, sonrakı fəsadların da qarşısını almış olur”.

“Hidrosefaliyası olan uşağın başı çox böyükdürsə, əməliyyatdan sonra baş kiçilirmi?”

Hidrosefaliyası olan uşaqlar əməliyyatdan sonra bir miqdar da olsa, 1-2 sm də olsa, baş çevrəsi kiçilə bilir. Əməliyyat etməkdəki məqsədimiz uşağın başını kiçiltmək yox, böyüyən başın böyüməsinin qarşısını almaqdır və başın böyüməsini sabitləşdirməkdir.

Dolayısıyla, başda bir miqdar kiçilmə olsa da, məqsəd burada başın kiçilməsi yox, böyüməsinin qarşısını almaqdır.

“Uzunmüddətdir başağrısı və qusmalarım var. Məndə beyin şişi ola bilərmi?”

Əksər hallarda uzunmüddətli başağrıları və qusmalar varsa, bunların altında yatan hər hansı bir beyin şişi olmur və bu xəstələri tomoqrafiya və MRT etdikdə də hər hansı bir problem çıxmır.

Uzunmüddətli baş ağrısı və yanaşı qusma ola bilər xəstələrdə. Bunlar xroniki başağrısı sindromlarına xas olan bir şeydir. Dolayısıyla, hər başı ağrıyan insan öz-özündə qorxaraq “Məndə beyin şişi var” deyə panikaya düşməməlidir.

Beyin şişinə bağlı başağrılar, adətən, insanda əvvəllər vərdiş etmədiyi fərqli bir başağrılarının ortaya çıxması, bu başağrılarının dərmanlara cavab verməməsi və günü-gündən, get-gedə artması, baş ağrısı ilə yanaşı qusma, əldə, ayaqda uyuşma, keyimə kimi, yerişin pozulması və fərqli əlamətlərin üzə çıxması şəklində özünü büruzə verir.

Dolayısıyla, uzunmüddətli sırf başağrısı varsa və xəstə, onsuz da, nevroloji xəstədir, müalicə olunursa, hər hansı bir beyin şişindən söhbət gedə bilməz.

“Beyin şişlərini əməliyyat etmək təhlükəlidirmi?”

Beyin şişlərinin müalicəsində ən effektiv üsul cərrahi əməliyyat hesab olunur. Dolayısıyla, istər xoşxassəli, istərsə də bədxassəli beyin şişi olsun, onların tam müalicə olunması üçün əməliyyat olunması mütləqdir.

Çox nadir halda biz beyin şişi olan xəstələrə əməliyyat məsləhət görmürük. Bu da çox yayılmış beyin şişidirsə, beyin şişi beynin çox önəmli mərkəzlərini tutursa, o zaman əməliyyat məsləhət görmürük. Xəstəni şüa və ya kimyəvi müalicəyə yönləndiririk.

Amma əksər hallarda yerləşməsindən, ölçüsündən, xarakterlərindən asılı olmayaraq bütün beyin şişlərinə əməliyyat məsləhət görürük və əməliyyat qorxulu bir şey deyil, bütün dünyada qəbul olunmuş bir tendensiya var ki, “Beyin şişi varsa, mütləq əməliyyat olunmalıdır.”

Mümkünsə tam, mümkün deyilsə, hissəvi çıxarılaraq… Əgər hissəvi də çıxarılarsa, ehtiyac halında xəstəyə şüa və ya kimyəvi müalicə tətbiq olunur.

Nevroloji xəsarətə səbəb olmayan qızdırmalı qıcolmalar

Uşaq yaş qrupunda, özəlliklə, ilk 5 ildə bəzən bir necə dəqiqə sürən, “komplike olmayan” dediyimiz, yəni daha çox müddətə baxırıq biz burada, 30 dəqiqəni aşmayan müddətdə qıcolmalar ola bilər.

Qıcolmaların səbəbi, adətən, viral infeksiyalar və bakterial infeksiyalardır. Örnək verirəm: Viral infeksiyalar: qastroenterit və yaxud da kəskin respirator virus infeksiyalarından sonra qıcolmalarla qarşılaşa bilirik.

Valideyn nə etməlidir?

Əgər bir uşağı 3-4 dəqiqəlik qıcolma ilə yaxalayıbsa valideyn, onu 30 dəqiqəni keçmədiyi müddətcə beyinə xəsarətdən bəhs edilə bilməz.

Müəyyən əlamətlər olur, müəyyən klinika olur. O klinika nələrdir?

Çənə kilidlənmə, ağızdan su axması, gözlərin bir tərəfə axması və vücudda titrəmələrdir. Valideyn bunun təlaşına qapılmasın.

Bizə gətirənə qədər, ən yaxın xəstəxanaya gətirənə qədər 103 xidmətini çağıraraq, tez bir zamanda ilıq duşun altına salmalıdır uşağı. O müddətdə uşaq 80 faiz ehtimalla özünə gələcək. Qızdırmanın düşməsi fonunda özünə gələcək.

Qətiyyən ağzına qaşıqla müdaxilə etməsin və ya barmaqla çənəsini açmağa cəhd göstərməsin.

Tez bir zamanda, 20 dəqiqə içərisində, əgər valideyn uşağı xəstəxanaya gətirəcəksə, heç bir şəkildə beyində xəsarət yaratmadan və həkimin, təbii ki, müdaxiləsindən sonra beyində xəsarət yaratmadan o qıcolma durmuş olacaqdır.

5 yaş qrupunda beynimizdə yarımkürələrimiz tam inkişaf etmədiyi üçün bütün viral və ya bakterial infeksiyalarda bu kimi, yəni viral ineksiyaları örnək verirəm, respirator virus infeksiyalarında və yaxud da kəskin qastroentritlərində… Bakterial infeksiyalardan sidik yolları infeksiyalarında və ya bunun kimi səbəblərdən, qıcolma keçirmə ehtimalımız var.

Bütün uşaqlarda görülmə ehtimalı haradasa eynidir. O səbəbdən “Mənim uşağım qıc oldu, beynində xəsarət ola bilərmi? Bundan sonra hər hansı bir nevroloji müayinə gərəklidirmi?”

Əgər 30 dəqiqə bu qıcolma keçməyibsə, daha da qısaldaq bu zamanı… Qıcolmalar 1-2 dəqiqə, maksimum 3-4 dəqiqə çəkə bilir. Həkimə gələnə qədər bütün qıcolmaların yüzdə 80-90-ı keçmiş olur.

Əgər 30 dəqiqəni aşmayan qıcolmadırsa və təbii ki, həkim müdaxiləsindən sonra, həkim müayinəsindən sonra kompleks bir şey müəyyən edilməyibsə, əgər ciddi bir şey uşaqda təsbit edilməyibsə, qızdırma ilə qıcolmaların səbəbi bəyində xəsarət yaratmadan sovuşur və ensefaloqramma və yaxud da MRT müayinələrinə ehtiyac duyulmur.

Əgər 30 dəqiqəni keçən qıcolma varsa və 24 saat içərisində bu qıcolma xəstəxana şəraitinə və yaxud da fərqi yoxdur evdə təkrarlanıbsa, o zaman EEQ dediyimiz iləri bir müayinə üsuluna və yaxud da MRT dediyimiz və yaxud da nevroloji dəyərləndirməyə ehtiyac duyulur.

Adətən, qıcolmalar xəstəliyin birinci, ikinci günü görülürlər. Valideyn 40 dərəcə temperatur olanda, adətən, narahat olur, “Mənim uşağımın 40 dərəcə temperaturu var və qıc olacaq”. Xeyr, qıcolmaların çoxu 37,2-lərdə, 37,1-lərdə keçilir. Həkimə müraciət edənə qədər 40 dərəcəyə qədər temperatur çıxmış olur. O səbəbdən “sub-klinik qıcolma” dediyimiz bir şey var…

Sub-klinik qıcolmanın səbəbi nədir?

Adətən, uşaqlarda 37.1-lərdə qıcolma olur və 38-39-a keçən uşaqlarda adətən qıcolma görmürük biz.

Mən yenə vurğulayıram qıcolma 37,2-lərdə, 37.3-lərdə, ümumiyyətlə, olur. O müddətdə əgər uşaq narahatdırsa, qıcolma əleyhinə deyil də, qızdırmasalıcı siroplardan istifadə eləyə bilərik.

Amma ümumi olaraq bizim qızdırma salıcımız üçün sərhəddimiz 37,8 və üzəridir. Amma valideyin narahatdırsa, “Mənim uşağım qıcolma ehtimalı ola bilər, mənim uşağım temperaturdan özünü buraxa bilər”, o zaman 37-ni keçdikdən sonra da qızdırmasalıcı verə bilərik.

Kriptorxizm müayinəsində ultrasəsin rolu

Hamiləliyin 6-cı, 9-cu aylarında xayalar böyrək ətrafından başlayaraq 9-cu ayın sonuna qədər torbada yerləşməyə başlayırlar.

Bəzən erkən doğulan uşaqlarda xayalar yerində yerləşməyə bilər.

Bu doğuşdan sonrakı 3 ay ərzində pediatr tərəfindən kontrolda saxlanılır. Yenə də yerləşim alması olmasa, bir il ərzində ildə bir dəfə olmaqla, yəni pediatrın göstərişi əsasında ultrasəs ilə təqib olunur. Yerləşmə olmadığı halda uyğun cərraha yönəldilir.

Xayaların normal torbada yerləşməsinin vacibliyi nədən ibarətdir?

Birincisi, kanserogen riskinin olması… Yəni xayalıq temperatur olaraq bədəndən 2 dərəcə daha aşağı olduğu üçün doğru bir yerləşim olmalıdır.

İkinci, ölçü geriləməsi ola bilər, yəni kiçik qala bilər və s.

Və spermagenez… İrəlidə sperma faizinin düşüşünə səbəb ola bilər. Bunun üçün cərrahimi yol, yoxsa müalicə yönlü… Artıq cərrahın qərarıdır.

Ən qorxulusu xaya burulmasıdır

Ən qorxduğumuz şey yetkinlik yaşında olanlarda və uşaqlarda xayanın burulmasıdır. Bu hərəkətli xayalarda olur.

Hərəkətli xaya enməmiş xayadırmı? Deyil. Bunlar yalançı kriptorxizmdir, “utancaq xaya” kimi də biruzə olunur. Bunun bilinməsində ultrasəsdə gələn xəstənin tipik şikayətləri belədir: qasıq nahiyəsində ağrı başlayır, daha sonra xayada kəskin ağrı kimi yekunlaşır.

Ultrasəs burada ən çox rol oynayan bir müayinə üsuludur. Nə üçün? Enməmiş xayası olan bir pasiyentin xayasının burulma riski olduğu üçün bu yöndə ağrı ilə bizə müraciət edən xəstələrdə uroloqların, uro-androloqların bizdən tələb etdiyi nədir? Xaya kordunda, yəni borusunda burulmamı var, xaya artımınınmı iltihabıdır, xayanın özününmü iltihabıdır, xaya artımının çıxıntısınınmı iltihabıdır? Bu 4 səbəbi, 5 səbəbi biz ayırd etməliyik. Bu da xəstənin təxirəsalınmaz əməliyyatmı olması?… Çünki xaya burulmasıdırsa, bu artıq 6 saat, 8 saat sonunda ya həmin xayanın alınmasına gətirib çıxara bilər, ya əməliyyatla geri döndərilməsinə. Çünki kəskin qan dövranı pozula bilər. Artıq nekroza uğramaq, yəni toxumanın ölümünə səbəb olur. Toxuma ölümü zamanı xayanın alınması tövsiyə olunur.

Xaya artımı iltihabıdırsa və ya çıxıntının burulmasına yönələn bir iltihabıdırsa, bu, adətən, təqib olunur. Yəni bu, uroloqlarımız daha yaxşı bilirlər.

Bizim önəmsədiyimiz kriptorxizmdə olan xəstələrin yerləşiminin də görülməsi ki, bu, saydığım fəsadların əsas səbəbi onlardır. Adətən, 15% hallarda bu, qarın boşluğunda, 25% hallarda qasıq kanalında, 60% hallarda preskrotal dediyimiz, yəni kisənin bir az üzərindən, yəni xayalığın bir az üzərində yerləşirlər.

Qarın boşluğunda olması kanserogen riski çox yüksək daşıyan bir ehtimaldır ki, uyğun bir şəraitdə planlı şəkildə əməliyyat olunmalıdır.

Qasıqda olması isə “yalançı xaya” deyilsə, retraktil, yəni “utanqac xaya” deyilsə, bir il ərzində enməzsə, artıq əməliyyat olması tövsiyədir və zorunludur.

Ona görə uşaqlarımızı düzgün pediatrlarımızın, uroloqlarımızın nəzarət altında, zamanında kontrollu şəkildə ultrasəs olunması, qasıq nahiyəsində istənilən ağrını hiss etdikdə diaqnostik baxış tövsiyə olunur.

Çünki hər qarnı ağrıyan uşaq appendisit olmaya bilər. Hər göbək altı ağrısı olan qaz, köp ağrısı ola bilər, xaya burulmasının ilkin ehtimalı da ola bilər. Bu mütləq inkar olunmalıdır ki, xoşagəlməz hallara gətirib çıxmasın.